Wiekowa historia nad Niewiażą: Labūnava i jej kościół
Dzieje Labūnavy sięgają czasów znacznie wcześniejszych niż pierwszy kościół. Dzisiejszą świątynią parafialną jest dawna kaplica rodziny Zabielów — miejsce, w którym spotykają się losy okolicy, rodu i wspólnoty wiernych.
Poznaj kolejne epoki
Życie toczyło się tu na długo przed pierwszym kościołem
Przeszłość Labūnavy sięga czasów, gdy nie istniała jeszcze dzisiejsza osada, dwór ani parafia. W dolinach Niewiaży (Nevėžis), Barupė, Urki i innych pobliskich rzek ludzie mieszkali już w czasach prehistorycznych. W Graužiai i Pakapiai archeolodzy odkryli ślady dawnych osad i miejsc pochówku. Znaleziono tu narzędzia krzemienne, fragmenty ceramiki i inne świadectwa życia; część osad wiąże się nawet z okresem mezolitu.
Cmentarzyska w Labūnavie, Graužiai i Pakapiai świadczą o wielowiekowym osadnictwie. Przebadane pochówki w Labūnavie datowane są na V–VI wiek, a w tej samej okolicy znaleziono także broń z późniejszych stuleci. Część zabytków zachowano w zbiorach miejscowych szkół, inne trafiły z czasem do Muzeum Ziemi Kiejdańskiej.
W XX wieku regulacja rzek, melioracja i wydobycie żwiru zniszczyły znaczną część dawnego krajobrazu. Vaidas Banys opisuje spiętrzenie w 1980 roku doliny u zbiegu Barupė i Urki — obszaru częściowo związanego z najstarszym osadnictwem w Labūnavie. Zmiany te utrudniają dziś odtworzenie pierwotnego kontekstu części znalezisk.
Najstarsza pisemna wzmianka o Labūnavie
W 1364 r. nazwa Labūnava pojawia się w kronikach Zakonu Krzyżackiego; występuje również łacińskie określenie terra Labuno — „ziemia Labūnavy”. To jedno z najwcześniejszych znanych świadectw pisanych dotyczących tej okolicy.
W opisach wypraw krzyżackich przywoływanych przez Vaidasa Banisa mowa jest o mocnych zaporach leśnych chroniących ziemie Labūnavy w XIV wieku. Utrudniały ruch wojskom przeciwnika, a podczas wyprawy z 1364 roku Krzyżacy część z nich rozebrali i spalili. Autor łączy te świadectwa z szerszym systemem obronnym, który mógł rozciągać się przez okoliczne lasy. Jego dokładne położenie i zasięg odtwarza się na podstawie tekstów oraz ukształtowania terenu.
Dawne opowieści wspominają także o zamku w Labūnavie. Dziewiętnastowieczny podróżnik Teodor Triplin pisał, że dwór mógł stać w miejscu wcześniejszego zamku. Dotąd jednak nie znaleziono dowodów archeologicznych potwierdzających istnienie konkretnego zamku w tej miejscowości. Pozostaje to hipotezą historyczną.
Cmentarzyska, konie i srebrne ozdoby
Badania archeologiczne w pobliskich Graužiai i Pakapiai rozpoczęły się w latach 1938–1939. Z odkrywaniem przeszłości tych okolic związani są m.in. Jonas Puzinas, Regina Volkaitė-Kulikauskienė, Pranas Baleniūnas i Vytautas Urbanavičius. Znaleziska ukazują kulturę dawnych mieszkańców, ich zwyczaje pogrzebowe oraz kontakty z innymi ziemiami.
Jedną z charakterystycznych cech cmentarzysk środkowej Litwy są pochówki koni. W Graužiai, Pakapiai i Ruseiniai grzebano konie, niekiedy z uzdami, wędzidłami i bogato zdobionymi elementami uprzęży. Vaidas Banys podkreśla, że znaleziska te świadczą o pozycji wojownika w społeczeństwie oraz znaczeniu konia. Niektóre części uprzęży były posrebrzane lub ozdabiane dzwoneczkami.
W 1969 roku w Graužiai znaleziono wyjątkowe srebrne przedmioty z XII wieku, m.in. okucie pochwy miecza i skręcany naszyjnik ważący niemal kilogram. Odkryto także ślady wyrobu ozdób: odważniki, surowiec metalowy i gotowe wyroby. Znaleziska te wskazują na sprawnych rzemieślników, kontakty handlowe i zamożniejszych mieszkańców doliny Niewiaży.
Dawne cmentarzyska wciąż rodzą pytania: dlaczego obrzędy pogrzebowe kobiet i mężczyzn różniły się, jak urządzano pochówki ciałopalne i jakie znaczenie miały pobliskie rzeki? Cmentarzysko ciałopalne przy Sengynė oraz dawne nazwy miejscowe — Alkupis, Gojus i Vėrupė — pozwalają wysuwać przypuszczenia o przedchrześcijańskich miejscach kultu. Część takich interpretacji pozostaje jednak hipotezami badaczy.
Woda kształtowała dawny krajobraz. Niewiaża, jej dopływy, brody i stare drogi łączyły społeczności po obu stronach rzeki. Vaidas Banys przypuszcza, że Graužiai, Pakapiai i Labūnava mogły tworzyć powiązaną sieć osad i miejsc pochówku. Jej dokładny układ wciąż pozostaje przedmiotem badań.
Dwór w Labūnavie i rodzina Zabielów
Dwór w Labūnavie jest znany ze źródeł pisanych już od XVI wieku. W XVIII i XIX wieku należał do rodziny Zabielów. Z tym rodem łączy się dzisiejszy kościół Opatrzności Bożej: budynek początkowo miał służyć upamiętnieniu i pochówkom członków rodziny.
Zabielowie należeli do kręgu rodów ziemiańskich znad Niewiaży. Byli spokrewnieni z rodziną Prozorów, a w okolicy mieszkały także inne znane rody szlacheckie. Choć nazwisko Zabielów szczególnie kojarzy się z Apytalaukis, Vaidas Banys wskazuje, że za jedną z ich siedzib rodowych uznawano również Labūnavę.
Przeszłość Labūnavy łączy się również z literaturą. W 1922 roku okolice odwiedzili związani z tutejszym ziemiaństwem Maurycy Prozor oraz poeta i dyplomata Oskar Miłosz. Ten ostatni czerpał z obrazów doliny Niewiaży, rodzinnych wspomnień i miejscowych podań, przetwarzając je w literackie baśnie i legendy. Stanowią one część pamięci kulturowej, choć nie są bezpośrednim dowodem wydarzeń historycznych.
Od drewnianego kościoła do kaplicy Zabielów
Pierwszy drewniany kościół w Labūnavie został wzniesiony w 1799 r. przez ziemianina Ignacego Zabiełę. Świątynia nie przetrwała: w 1812 roku strawił ją pożar. Po nim Anupras Zabiela, spadkobierca majątku, zbudował nowy kościół.
W 1855 roku parafianie z Labūnavy wraz z ks. J. Normantasem wybudowali nowy murowany kościół.
W 1859 r. hrabina Matylda Kobylinska-Zabielienė zbudowała na cmentarzu w Labūnavie kaplicę grobową rodziny Zabielów. Spoczywali w niej członkowie rodu, których szczątki nadal znajdują się w krypcie pod budynkiem.
W 1944 r., pod koniec II wojny światowej kościół w Labūnavie został zniszczony przez pożar. 1945 r. kaplicę grobową Zabielów na cmentarzu przystosowano do potrzeb kościoła parafialnego. Budynek, który powstał jako miejsce rodzinnych pochówków, stał się domem modlitwy całej parafii.
Według opisu historii parafii dzwonnicę, która ocalała z pożaru, przeniesiono do narożnika cmentarza. Przy wejściu do nowej świątyni ustawiono figury Najświętszego Serca Pana Jezusa i Najświętszej Maryi Panny wraz z cokołami, wcześniej stojące przy spalonym kościele.
Okrągła kopuła i architektura klasycystyczna
Kościół Opatrzności Bożej w Labūnavie jest budowlą późnoklasycystyczną. W jego centrum znajduje się okrągłe wnętrze — rotunda — nakryte kopułą o średnicy około 10 metrów, zwieńczoną latarnią i krzyżem. Do części środkowej przylegają przedsionek i prezbiterium, a po wojnie przy prezbiterium dobudowano zakrystię.
Zachowane rysunki architektoniczne ukazują proporcje i plan kaplicy. Widać na nich boczne części przylegające do rotundy, kształty okien, wejście i schody prowadzące do krypty. Wiele tych elementów można rozpoznać także w obecnym budynku.
We wnętrzu znajdują się trzy ołtarze — główny i dwa boczne — oraz chór organowy. W 1984 roku wykonano witraże. Pod kościołem mieści się sześć zamurowanych krypt grobowych rodziny Zabielów. Vaidas Banys opisuje również zachowaną przestrzeń grobową i tablice upamiętniające pochowanych, które przypominają o pierwotnym przeznaczeniu budowli.
Żywa pamięć historyczna parafii
Dzięki staraniom proboszcza Steponasa Pilki (1917–1994) przy kościele stanęły dwa pomniki: Witolda Wielkiego w 1987 roku oraz św. Kazimierza w 1988 roku . Przypominają zarówno dzieje regionu, jak i tradycję chrześcijańską.
Granice parafii określił na nowo dekret nr 179 z 1 kwietnia 2003 roku, wydany przez arcybiskupa metropolitę kowieńskiego Sigitasa Tamkevičiusa. Parafia obejmuje Labūnavę i okoliczne wsie; więcej informacji znajduje się na stronie o parafii.
Historia kościoła w Labūnavie nie kończy się na archiwalnych dokumentach. Także dzisiaj troszczymy się o jego kopułę, elewacje i otoczenie. W te starania można się włączyć, by wspomóc zachowanie kościoła.
Najważniejsze wydarzenia w dziejach Labūnavy i kościoła
V–VI w.
Na cmentarzysku w Labūnavie odnaleziono pochówki z tego okresu.
1364 r.
Nazwa Labūnava pojawia się w kronikach Zakonu Krzyżackiego.
XVI w.
Dwór w Labūnavie jest wspominany w źródłach pisanych.
1799 r.
Ignotas Zabiela wznosi pierwszy drewniany kościół.
1812 r.
Kościół płonie; Anupras Zabiela buduje nowy.
1855 r.
Parafianie wraz z ks. J. Normantasem budują nowy murowany kościół.
1859 r.
Na cmentarzu powstaje kaplica grobowa rodziny Zabielów.
1944–1945
W 1944 roku płonie kościół parafialny; w 1945 roku jego funkcję przejmuje kaplica Zabielów.
1987–1988
Powstają pomniki Witolda Wielkiego i św. Kazimierza.
Dzisiaj
Kościół pozostaje ważną częścią życia parafii i miejscowego dziedzictwa.
Historyczna fotografia i rysunki architektoniczne
Dawna fotografia ukazuje kaplicę sprzed późniejszych zmian. Zachowane rysunki przedstawiają jej proporcje, kształt kopuły oraz schody prowadzące do rodzinnej krypty.
Rysunki architektoniczne kaplicy w Labūnavie
Na rysunkach zachowały się oryginalne adnotacje i pieczęcie archiwalne.
Źródła historyczne
- Vaidas Banys, Muzeum Ziemi Kiejdańskiej. „Labūnava: zagadki zapomnianego «hrabstwa»”, część I: „Romantycy, prorocy i badacze Doliny Legend” (artykuł po litewsku). „Rinkos aikštė”, 19 stycznia 2023 r.
- Vaidas Banys, Muzeum Ziemi Kiejdańskiej. „Labūnava: zagadki zapomnianego «hrabstwa»”, część II: „Między mitycznymi zaświatami a archeologiczną rzeczywistością” (artykuł po litewsku). „Rinkos aikštė”, 27 stycznia 2023 r.